Er moeten honderdduizenden woningen worden gebouwd, maar tegelijkertijd rollen er miljardenplannen voor de energietransitie over tafel: reusachtige windmolenparken op zee, zware transformatorstations en grootschalige dijkverzwaringen om ons te beschermen tegen de stijgende zeespiegel. Het zijn plannen die worden berekend in miljarden euro’s, gigawatten en stikstofoxiden.
Maar de meest fundamentele variabele wordt over het hoofd gezien. Beleidsmakers vergeten dat je behalve vergunningen en stroom vooral beton nodig hebt. En voor beton heb je een steeds schaarser wordend constructiezand nodig. Omdat woestijnzand zich niet hecht aan cement, is het volstrekt onbruikbaar voor het maken van stevig beton. Voor de hedendaagse bouw zijn we dus exclusief aangewezen op hoekig, ruw zand uit rivierbeddingen, meren en de zeebodem. En juist die voorraad slinkt in een angstaanjagend tempo.
Volgens recente rapportages van het United Nations Environment Programme (UNEP) verbruiken we wereldwijd zand vijftig keer sneller dan de natuur het via geologische processen kan aanvullen. Zand is na water de meest geconsumeerde grondstof op aarde. Zelfs een woestijnstaat als Dubai moet voor de bouw van zijn megalomane projecten miljoenen tonnen constructiezand importeren uit onder meer Australië. Beleidsmakers steken echter hun kop in het zand en negeren de zandcrisis.
Onze belangrijkste baggeraars Boskalis en Van Oord zijn wereldwijd marktleider als het gaat om grootschalige landaanwinning en diepzee-opzuiging voor de mondiale zandhonger. Het recente VN-rapport Sand and Sustainability en kritische onderzoeken van maatschappelijke organisaties zoals Both ENDS geven aan dat er miljoenen tonnen marien zand van de zeebodem worden gehaald, met verstrekkende ecologische gevolgen.
In landen waar regelgeving ontbreekt en de vraag explodeert, is een gewelddadige zwarte markt voor zand ontstaan. In India, Marokko en delen van Zuidoost-Azië opereren gewapende bendes. Zij zuigen illegaal complete rivierbeddingen en stranden leeg om de informele bouwsector te voeden. De zandmaffia is een van de machtigste en gewelddadigste misdaadorganisaties van India en graaft illegaal stranden en duinen af, waardoor de zee vrij spel krijgt. Ze laten journalisten vermoorden, om onthullingen over hun activiteiten te voorkomen. Zoals de journalist Jagendra Singh, die in 2015 omkwam door een aanslag. Complete eilanden verdwijnen zo van de kaart en kritische infrastructuur zoals bruggen storten in omdat de fundamenten door illegale afgravingen ondergraven worden. Doodgewoon zand is veranderd in het ‘nieuwe goud’, compleet met kartelvorming en liquidaties.
Het winnen van primair zand in eigen land wordt door strengere ruimtelijke afwegingen en de bescherming van natuur- en waterwingebieden steeds complexer. Provincies geven nauwelijks nog nieuwe vergunningen af voor binnenlandse zandwinningsputten, terwijl bestaande winlocaties langzaam maar zeker uitgeput raken of stilliggen door milieu-overschrijdingen.
Het nog beschikbare zand is broodnodig voor onze kustverdediging tegen de stijgende zeespiegel. En we moeten nu al kiezen of we ons zand gebruiken om huizen mee te bouwen, óf om te voorkomen dat diezelfde huizen straks onder water lopen.
De politiek kan tot in den treure zeuren over stikstofruimte en vergunningsprocedures, maar de belangrijkste zorg is de logistieke en materiële vraag of er überhaupt wel genoeg fysiek materiaal is om de fundering van die nieuwe woonwijken te storten, parkeergarages te bouwen of om de windmolens op zee te verankeren.
Zonder een radicale omslag naar hoogwaardig circulair zand, het grootschalig recyclen van betonpuin en het ontwerpen met alternatieve bouwmaterialen zoals hout, lopen de Nederlandse ambities onherroepelijk vast. Niet door een gebrek aan geld of politieke wil, maar simpelweg omdat we de bodem van de mondiale en lokale zandbak hebben bereikt.
Leave a Reply